“เรียนรู้จากหน้างาน” กับ “เรียนรู้ได้แค่เท่าที่หน้างานต้องใช้” ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

“เรียนรู้จากการทำงานจริง” กับ “เรียนรู้ได้เฉพาะสิ่งที่งานจริงเรียกร้อง” ฟังดูเหมือนกัน แต่คนละเรื่องกันคนละชั้น

ปีนี้เทรนด์ฝั่ง L&D (การเรียนรู้และพัฒนาบุคลากร) พูดเรื่องหนึ่งกันหนาหูมาก คือแนวคิด learning in the flow of work หรือการเรียนรู้ที่แทรกอยู่ในเนื้องานประจำวัน แทนที่จะแยกออกไปเป็นคลาสอบรมสองวันแล้วกลับมาทำงานเหมือนเดิม รายงานหลายฉบับในปี 2026 ชี้ตรงกันว่าคนทำงานส่วนใหญ่บอกว่าทักษะใหม่ที่ได้มาในแต่ละปี มาจากการงมแก้ปัญหาหน้างานมากกว่ามาจากหลักสูตร ซึ่งก็ตรงกับกรอบ 70-20-10 ที่พูดกันมานานว่าการเติบโตส่วนใหญ่เกิดนอกห้องเรียน

ข้อสรุปนี้ถูก และก็จริงเกือบทั้งหมด แต่มันมีด้านที่แทบไม่มีใครพูดถึง

การเรียนรู้จากหน้างานมีลักษณะสำคัญอย่างหนึ่งคือมัน “ถูกเรียกใช้” ไม่ใช่ “ถูกเลือก” เราเรียนสิ่งนั้นเพราะงานตรงหน้าบังคับให้ต้องรู้ ไม่ใช่เพราะเราตัดสินใจว่าอยากรู้ ผลที่ตามมาคือชุดทักษะของเราจะค่อย ๆ ถูกปั้นให้พอดีกับรูปร่างของงานที่เราทำอยู่ ทำงานที่ต้องแก้ปัญหาเฉพาะหน้าทุกวัน เราจะเก่งการแก้ปัญหาเฉพาะหน้ามาก ทำงานที่ต้องตอบลูกค้าเร็ว เราจะเก่งการตอบเร็วมาก และหลังจากผ่านไปสามปี เราจะกลายเป็นคนที่เก่งมากในกล่องใบนั้น โดยไม่เคยรู้เลยว่ากล่องใบนั้นมีผนัง

นี่คือเหตุผลที่หลายคนรู้สึกว่าตัวเอง “ทำงานหนักขึ้นทุกปี แต่ความสามารถไม่ได้ขยับไปไหน” ไม่ใช่เพราะเขาไม่ได้เรียนรู้ เขาเรียนรู้ทุกวัน แต่สิ่งที่เรียนคือการทำของเดิมให้เร็วขึ้นและพลาดน้อยลง ซึ่งเป็นการลับคมมีดเล่มเดิม ไม่ใช่การได้เครื่องมือใหม่

จุดที่วกกลับมาที่วิธีคิดคือตรงนี้ การเรียนรู้จากงานเป็นระบบที่ดีมากในการ “ตอบสนอง” แต่มันไม่มีกลไก “มองไปข้างหน้า” อยู่ในตัวเอง งานไม่เคยเดินมาบอกเราว่าอีกสองปีข้างหน้าเราจะต้องใช้อะไร มันบอกได้แค่ว่าสัปดาห์นี้เราขาดอะไร ถ้าเราปล่อยให้งานเป็นคนออกแบบการเรียนรู้ทั้งหมด เราก็ยกหน้าที่การวางเส้นทางเติบโตของตัวเองให้กับสิ่งที่มองไม่เห็นอนาคตของเราเลย

สิ่งที่น่าลองคือเติมของอีกชิ้นเข้าไปในระบบ ไม่ใช่เลิกเรียนรู้จากหน้างาน แต่แยกให้ชัดว่าเรากำลังเรียนแบบไหนอยู่ ลองทบทวนย้อนหลังสักสามเดือน แล้วเขียนออกมาสองคอลัมน์ คอลัมน์แรกคือสิ่งที่เราได้เรียนเพราะงานบังคับ คอลัมน์ที่สองคือสิ่งที่เราได้เรียนเพราะเราเลือกเอง ถ้าคอลัมน์ที่สองว่างเปล่าติดกันหลายไตรมาส นั่นคือสัญญาณที่ชัดกว่าความรู้สึกเบื่องาน

จากนั้นลองถามคำถามที่ต่างจาก “ปีนี้ฉันอยากเรียนอะไร” ซึ่งมักได้คำตอบตามกระแส ให้ถามว่า “งานที่ฉันอยากทำในอีกสองปี ใช้การตัดสินใจแบบไหนที่งานวันนี้ไม่ได้ให้ฉันฝึกเลย” คำถามนี้ตอบยากกว่า แต่มันชี้ช่องว่างได้ตรงกว่า เพราะสิ่งที่ทำให้คนก้าวขึ้นไปอีกระดับไม่ค่อยใช่ความรู้ที่หาอ่านได้ แต่คือประเภทของการตัดสินใจที่ตำแหน่งนั้นต้องแบก และการตัดสินใจเป็นของที่ต้องฝึกด้วยการได้ตัดสินใจจริง ไม่ใช่ด้วยการอ่านว่าคนอื่นตัดสินใจยังไง

เมื่อรู้ช่องว่างแล้ว ค่อยกลับไปใช้ข้อดีของการเรียนรู้จากหน้างานอีกที คือหาทางดึงงานที่มีการตัดสินใจแบบนั้นเข้ามาอยู่ในมือให้ได้ แม้จะเป็นชิ้นเล็ก ๆ ก็ตาม เพราะหน้างานเป็นครูที่ดีที่สุดก็จริง แต่เราต้องเป็นคนเลือกห้องเรียนเอง

ไม่อย่างนั้นสิ่งที่เราเรียกว่าประสบการณ์ ก็จะเป็นแค่บันทึกว่าที่ผ่านมามีใครขอให้เราทำอะไรบ้าง